به خانواده دادگر بپیوندید


Email/ایمیل
Name/نام

مهرگان

مهرگان یا جشن مهر، یکی از بزرگ‌ترین جشن‌های ایران است که در مهر روز از برج مهر، برگزار می‌شود. «مهرگان» پس از نوروز، بزرگ‌ترین جشن ایرانیان باستان بوده‌است....

495
495
Share

مهرگان یا جشن مهر، یکی از بزرگ‌ترین جشن‌های ایران است که در مهر روز از برج مهر، برگزار می‌شود. «مهرگان» پس از نوروز، بزرگ‌ترین جشن ایرانیان باستان بوده‌است. این جشن در روزهای آغازین فصل پاییز برگزار می‌شود. این جشن در مهر روز آغاز شده و تا شش روز ادامه دارد و در رام روز به پایان می‌رسد. نخستین روز جشن، مهرگان عامه (همگانی) و واپسین روز جشن، مهرگان خاصه (ویژه) نامیده می‌شود. در زمان ساسانیان بر این باور بودند که اهورا‌مزدا یاقوت را در روز نوروز و زبرجد را در روز مهرگان آفریده ‌است و از دیر باز ایرانیان بر این باور بودند که در این روز، کاوه آهنگر علیه ضحاک به پا خواست و فریدون بر اژدهاک (ضحاک) غلبه کرد. مردم ایران از هزاره دوم پیش از میلاد، این روز را جشن می‌گیرند. مهرگان نیز همانند نوروز با آیین یگانه و آداب و رسوم ویژه برگزار می‌شود. مهر یا میترا در زبان فارسی به معنای «فروغ، روشنایی، دوستی، پیوستگی، پیوند و محبت» بوده و ضد دروغ، دروغ‌گویی، پیمان‌شکنی و نامهربانی کردن است. فلسفه جشن مهرگان، سپاس‌گزاری از خداوند به خاطر نعمت‌هایی است که به انسان ارزانی داشته و استوار کردن دوستی‌ها و مهرورزی میان انسان‌ها است.

تاریخچه
پیشینه جشن مهرگان به هزاره دوم پیش از میلاد برمی‌گردد و بیش از ۴۰۰۰ سال قدمت دارد. دیرینگی این جشن دست کم به دوران شاهان باستانی چون فریدون برمی‌گردد. زمان برگزاری جشن مهرگان در آغاز ماه مهر و فصل پاییز بوده است و این شیوه دست‌کم تا پایان دوره هخامنشی و احتمالاً تا اواخر دوره اشکانی نیز دوام داشته است. اما از این زمان و شاید در دوره ساسانی، جشن مهرگان به مهر روز از مهر ماه یا شانزدهم ماه مهر منتقل شد.
دلیل برگزاری جشن مهرگان در آغاز مهرماه و اصولاً نام‌گذاری نخستین ماه فصل پاییز به نام مهر، در این است که در دوره‌‌هایی از دوران باستان و از جمله در عصر هخامنشی، آغاز پاییز، آغاز سال نو بوده است و از همین روی، نخستین ماه سال را مهر نامیده‌اند.
تثبیتِ آغاز سال نو در هنگام اعتدال پاییزی با نظام زندگیِ مبتنی بر کشاورزیِ ایرانیان بستگیِ کامل دارد. می‌دانیم که سال زراعی از اول پاییز آغاز و در پایان تابستان دیگر خاتمه می‌پذیرد. قاعده‌ای که هنوز هم در میان کشاورزان متداول است و در بسیاری از نواحی ایران جشن‌های فراوان و گوناگونی به مناسبت فرارسیدن مهرگان و پایان فصل زراعی برگزار می‌شود. در این جشن‌ها گاه ترانه‌هایی نیز خوانده می‌شود که در آنها به مهر و مهرگان اشاره می‌رود. گاه‌شماری هخامنشی نیز مبتنی بر آغاز سال از ابتدای پاییز بوده است.

آیین‌های جشن مهرگان
در مجموع، جشن مهرگان، جشن نیایش به پیشگاه «مهر ایزد»، ایزد روشنایی و پیمان و درستی و محبت، ایزد بزرگ و کهن ایرانیان بوده و همه مردمانِ سرزمین‌هایی از هند تا اروپا، به هنگام اعتدال پاییزی در نخستین روز مهرماه و در حدود دو هزار سال اخیر در مهر روز از مهرماه، برابر با شانزدهم مهرماهِ گاه‌شماری ایرانی (هجری خورشیدی فعلی) برگزار می‌شود.
آن‌گونه که از مجموع منابع موجود، دریافته می‌شود، مردمان در این روز تا حد امکان با جامه‌های ارغوانی، دور هم جمع می‌شدند. در حالی که هر یک، چند «نبشته شادباش» یا به قول امروزی‌، کارت تبریک برای هدیه به همراه داشته‌اند. این شادباش‌ها را معمولاً با بویی خوش همراه کرده و در لفافه‌ای زیبا می‌پیچیده‌اند.
در میان خوان یا سفره مهرگانی که از پارچه‌ای ارغوانی رنگ تشکیل شده بود، گل «همیشه شکفته» می‌نهادند. امروزه نمی‌دانیم که آیا گل همیشه شکفته، نام گلی به خصوص بوده است یا نام عمومیِ گل‌هایی که برای مدت طولانی و گاه تا چندین ماه شکوفا می‌مانند. اطراف آن را نیز از میوه‌های پاییزی که ترجیحاً به رنگ سرخ باشد، پر می‌کردند. میوه‌هایی مانند: سنجد، انگور، انار، سیب، به، ترنج (بالنگ)، انجیر، بادام، پسته، فندق، گردو، کُـنار، زالزالک، ازگیل، خرما، خرمالو و چندی از بوداده‌ها همچون تخمه و نخودچی.
مردم پس از خوردن نان و نوشیدنی، به موسیقی و پایکوبی‌های گروهی می‌پرداخته‌اند. سرودهایی از مهریشت را با آواز می‌خوانده و می‌رقصیده‌اند. شعله‌های آتش‌د‌انی برافروخته پذیرای خوشبویی‌ها (مانند اسپند و زعفران و عنبر) می‌شد و نیز گیاهانی چون هوم که موجب خروشان شدن آتش می‌شوند.
از آنجا که نشانه‌های بسیاری، همچون تندیس‌ها، کتیبه‌ها و سنگ‌نگاره‌ها (از جمله نگاره‌های میترا در نمرود داغ و کوماژن)، از رواج آیین مهر در آسیای کوچک (آناتولی) حکایت می‌کند، بعید نیست که «سماع‌های» عارفانه پیروان طریقه «مولویه» در شهر قونیه امروزی، ادامه همان رقص‌های میترایی باشد.
در پایان مراسم، شعله‌های فروزان آتش، نظاره‌گر دستانی بود که به‌طور دسته‌جمعی و برای تجدید پایبندی خود بر پیمان‌های گذشته، در هم فشرده می‌شدند.

dadgar main author
In this article

Join the Conversation