به خانواده دادگر بپیوندید


Email/ایمیل
Name/نام

يلداى پُر رنگ و لعاب ايرانى

شب هندوانه، شاهنامه و اهورامزدا هرچند که گرفتاری‌ های روزمره و زندگى ماشينى انسان ها را كمى از هم دور كرده و موجب ایجاد فاصله میان مردم با...

171
171
Share

شب هندوانه، شاهنامه و اهورامزدا
هرچند که گرفتاری‌ های روزمره و زندگى ماشينى انسان ها را كمى از هم دور كرده و موجب ایجاد فاصله میان مردم با برخى از سنت‌ هاى گذشته شده، اما هنوز هم جلوه‌ هايى از آيين هاى ایرانِ باستان كه صفا و صميميت و با هم بودن را ترويج مي كند در ميان ما وجود دارد.
شب يلدا، كه شب زادروز ایزدمهر یا میترا مى باشد، يكى از اين مناسبات است كه همه ايرانيان آنرا شب جشن، شادی و دور هم‌ نشینی می‌دانند.
تولد دوباره خورشید از اعماق تاریکیِ طولانی ترین شب سال، از کودکی تا به امروز، یاد آور شبی زیبا و دوست داشتنی بوده که در آن همه خانواده در كنار يكديگر به خاطره گفتن، فال حافظ گرفتن و شاهنامه‌ خوانی مشغولند. هندوانه و انار به همراه سفره‌ اى پر از خوراكى هاى رنگارنگ، و داستان هاى شنيدنى پدر بزرگ ها و مادر بزرگ هاى مهربان، پای ثابت اين مراسم باستانى هستند. داستان هايى زيبا و آموزنده، با سرانجامى مشابه به همين بلند ترين شب سال:
شكست تاريكى و بدى، و پيروزى روشنايى و خوبى….
شب یلدا كه به آن «شب چله» هم می گویند از جمله جشن هاى كيش مهر پرستى در ايران باستان است كه پارسيان با این باور که فردای شب یلدا با دمیدن خورشید، روزها بلندتر شده و تابش نور ایزدی بيشتر خواهد شد، آخر پاییز و اول زمستان را شب «زایش مهر» (زایش خورشید) می‌خواندند و برای آن جشن بزرگی برپا می‌کردند. آنها بر این باور بودند که در این شب فرشته بدی‌ ها‌ (اهریمن) با فرشته خوبی‌ ها مى جنگد و در این نبرد طولانی فرشته خوبی‌ ها، اهریمن را شکست مى دهد. بنابراين، نیاکان ما شب یلدا را به صِرف بلندترین شب سال جشن
نمى گرفتند، بلکه سبب اصلى این شب‌ زنده‌ داری، جدال نور با تاریکی، پيروزى آن، و زايش دوباره مهر بوده است.
آنها زمستان را با توجه به سردی هوا به دو چله تقسیم می‌کردند که به آن «چله‌ بزرگ» و «چله‌ کوچک» می‌گفتند. چله بزرگ از اول دی تا دهم بهمن و چله كوچك از دهم بهمن تا آخر بهمن بوده است.

ويتامين هاى زندگى در شب يلدا
بعضى ها معتقدند دليل انتخاب ميوه هاى جشن شب يلدا مانند هندوانه، انار، سیب، خرمالو و پرتقال، تشابه رنگی آنها به طلوع و غروب خورشید مى باشد. بعضى ميگويند اين ميوه ها با رنگ سرخشان نمایندگانی از خورشیدند در دل تاریكی شب. از طرف ديگر، میوه هاى مخصوص شب چله اغلب دانه های زیادی دارند كه بعضى آنرا سمبل برکت و فراوانی می‌دانند. نكته جالب اينست كه در بسیاری از آیین‌ ها و رسوم كهن ایرانی رمز و رازها، پندها و كلیدهایی نهفته است كه درصورت شناخت و درك آنها، می‌ توانیم تجربیات تاریخی مثبت نیاكانمان را آموخته، در زندگى به كار برده، و برای ایرانیان آینده به یادگار بگذاریم.
میوهاى شب يلدا نيز هریک بار معنایی نمادینى دارند. هندوانه همچون خورشید سرخ، یادآور حرارت آفتاب و گرماى تابستان است. باور قدیمیان بر این بوده که اگر مقداری هندوانه در شب یلدا بخورید، در زمستان بيمارى سراغتان را نخواهد گرفت و این باور، با خواص هندوانه که سرشار از ویتامین های A و B و C است، مطابقت دارد.
انار، صندوقچه دانه‌ های سرخ و نماد زایش و شادى و فراوانى است. انار سرشار از ویتامین C است که سبب تقويت سيستم ايمنى بدن و تصفیه شدن خون مى گردد و همچنين سرشار از آهن است كه موجب افزايش انرژى و خون سازى در بدن
مى شود. تصفیه خون مانند زندگی یا زایش دوباره انسان است، و شايد به همين علت ايرانيان پيشين، اين صندوقچه ياقوت هاى سرخ را نماد زایش و شادی می‌دانستند.
علاوه بر خوراكى هاى دلپذير و مفيد شب يلدا، دور هم بودن نيز موجب افزایش صمیمیت و محبت و در نتیجه ایجاد یک حس و حال مثبت در روح و روان انسان می شود. همين صفا و صميميت و دوستى بهترين ويتامين روح براى ماست. پس شب یلدا تنها طولانی ترین شب سال نيست، بلکه می توان از آن به عنوان یک شب مهربان با خواص روحی و تغذیه ای فراوان هم نام ببریم.

يلدا، پيوند میترائیسم و مسیحیت
يكى از نكات بسيار جالب، شباهت‌ های جشن کریسمس با شب يلدا است. مورخان می‌گویند كريسمس گرچه متعلق به مسیحیان است اما در اصل از ایران باستان و آیین مهر (میترائیسم) گرفته شده و به همین دلیل، با شب یلدای ایرانی اشتراکات فراوان دارد. زمان کریسمس میان شاخه‌ های مختلف مسیحیت متفاوت است، ولى نكته جالب اينجاست كه همگی به سالروز تولد «مهر» (میترا)، كه خدای پاکی در ايران باستان بوده، نزدیکند. مسيحيان پيشين، شب يلدا را با ميلاد مسيح تطبيق مى كردند. جشن ميلاد مسيح كه در بعضى فرقه هاى مسيحيت ٢٥ دسامبر تثبيت شده، طبق تحقيق، در اصل جشن ظهور ميترا بوده است كه مسيحيان در قرن چهارم ميلادى آن را روز تولد عيسى قرار دادند. گفته مى شود كه در آن زمان، بر اثر اشتباهى كه در محاسبه كبيسه ها رخ داد، روز ٢٥ دسامبر را (به جاى روز ٢١ دسامبر) روز تولد ميترا دانستند و تولد عيسى مسيح را نيز در همين روز قرار دادند.
لازم به ذكر است كه در روم باستان و همزمان با ترویج مسیحیت، پرستش « ناتاليس اینوکتوس» (خورشید شکست ناپذیر) بسیار شایع بوده و رومیان ميلاد او را در زمان انقلاب زمستانی (همزمان با جشن يلدا) جشن می‌گرفتند.
يلداهاى رنگارنگ سرزمين مان ايران
از آنجا که یلدا از آیین های سنتی و کهن ایران است همه ایرانیان آن را جشن
مي گيرند، مراسم شب یلدا تقریبا در همه جای ایران به یک شکل برگزار می شود، اما در بعضی نقاط آدابی متفاوت وجود دارد كه در زير با برخى از آنها آشنا مى شويم:
• قزوين
بزرگان قزوینی بر این باورند که آوردن میوه های سرخ رنگ و خشک شده که به «شب چره» معروف است، خوش يمن و مایه برکت و فراوانی در سال بعد است. در اين استان، مادربزرگ ها باید شب چره را بیاورند و وقتی دیر کنند، کوچکترها باهم اين شعر را مى خوانند تا مادر بزرگ با شنيدن آن در آوردن شب چره عجله كند: هر كه نياره شب چره، انبارش موش بچره مادر بزرگ هاى قزوينى باور جالبی داشتند که اگر ننه سرما در این شب گریه کند از آسمان باران، و اگر گردنبند مرواریدش پاره شود، تگرگ و اگر پنبه های لحاف را بیرون بریزد، برف می بارد.
• استان آذربایجان (شرقی و غربی)
در خطه آذربایجان رسم بر این بوده که در این شب خوانچه هاى تزیین شده و زيبايى را كه در آن تنقلات و میوه های شب یلدا و پارچه و هدیه ای از طرف داماد براى عروس هست، به خانه تازه عروس یا نامزد خانواده بفرستند.
اهالی تبریز نيز اعتقاد جالبی داشتند. آنها پوست میوه هاى خورده شده در شب یلدا را در آب روان ریخته و این عمل را خوش یمن می دانستند. تا پايان چله كوچك خانه تكانى نميكردند، چون معتقد بودند در طول دو چله نباید خانه تکانی کرد چون چله آن ها را نفرین می کند.
• خراسان جنوبی
در شهرهای خراسان خواندن شاهنامه فردوسی در این شب مرسوم بوده است. یکی از مراسم مخصوص شب یلدا در استان خراسان جنوبی برگزاری مراسم «کف زدن» است. در این مراسم ریشه گیاهی به نام «چوبک» را در آب خیسانده و پس از چند بار جوشاندن، در ظرف بزرگ سفالی به نام «تغار» می‌ریزند. مردان و جوانان فامیل با دسته‌ ای از چوب‌ های درخت انار اين مایع را آنقدر هم می‌ زنند تا كف كند. سپس کف آماده شده را با شیره شکر مخلوط كرده و اين مخلوط را پس از تزیین شدن با مغز گردو و پسته برای پذیرایی از مهمانان استفاده مى كردند. در این میان، جوانان قبل از شیرین کردن کف‌ ها با پرتاب آن به سوی همدیگر و مالیدن کف به سر و صورت یکدیگر به شادی و نشاط مراسم می‌افزودند.
• اصفهان
به باور اصفهانی‌ های قدیم، زمستان به دو بخش “چله” و “چله‌ کوچیکه” تقسیم می‌ شده. البته آیین برگزاری شب چله در اصفهان به دو نام «چله زری» (ماده) و «عمو چله» (نر) تقسیم می‌ شده. خانواده‌ های اصفهانی با پهن کردن سفره مخصوصى به نام «سفره شب چله» ، این شب را گرامی می‌داشتند. از دیگر بخشهای این آیین در اصفهان قدیم پهن کردن تمام لباسها و رخت خوابها در هوای آزاد، در مقابل خورشید، با هدف خوش آمدگویی به «عمو چله» و «چله زری» بوده است.
• استان همدان
همدانی ها در شب چله فالی می گرفتند با نام فال سوزن كه از جمله آئین‌ های سنتی این شب است، و حتى به عنوان يكى از مراسم ملى هم به ثبت رسیده است. این مراسم به گونه‌ ای بوده که یک تکه پارچه تازه و آب ندیده می‌آورند و یک خانم مسن که شعر از حفظ داشت، پياپى شعر می‌ خواند و دختر بچه کوچکی همزمان به پارچه سوزن می‌ زد. حاضران مجلس پیش از خوانده شدن هر شعر و با هر بار سوزن زدن در دل نیتی می کردند و شعر خوانده شده را پاسخی برای نیت خود می دانستند. زنان همدانی معتقد بودند که هر سوزنی که به آن پارچه توسط دختر بچه زده می شد، در واقع مهر تاییدی برای برآورده شدن آرزوهای آنان بوده.
• شيراز
شیرازی‌ ها باور داشتند که در شب یلدا آدمى مى تواند مزاجش را تغيير دهد. به همين جهت معتقد بودند آنها که گرم مزاج‌ هستند، با خوردن خنكى ها (مانند هندوانه و مركبات) مى توانند طبعشان را برگردانند و سرد مزاج شوند و آنها كه سرد مزاج هستند مى توانند با خوردن گرمى ها (مانند خرما، رنگینک، و ارده شیره)، مزاجشان را به گرمى ببرند.
در شیراز سفره شب يلدا همچون سفره نوروز رنگین است و حافظ‌ خوانی جزو جدانشدنی مراسم این شب برای شیرازی‌ هاست.
گفتنى ها در مورد اين شب باستانى تمامى ندارد. جداى از فلسفه اين شب و پيامى كه در مراسم اين شب نهفته است مى توان خلاصه كرد كه یلدا شبی برای با هم بودن است …. برای آنکه یاد بگیریم می توانیم با خانه ای گرم از محبت حتى به استقبال سرمای زمستان كانادايى برویم …. می توانیم در کنار هم خاطرات خوشی بسازيم و گرماى دوستى و در كنار يكديگر بودن را در روزهای باقیمانده زمستان سرد، جارى كنيم.
یلدا می آید تا به ما ثابت کند كه حتى هنوز، در دل سرماى زمستان كانادا، و در روزگار آهن و تكنولوژى، چراغ عشق همواره در میان قلبهایمان فروزان است و دست دوستى و مهر است كه هنوز دستهایمان را گرم نگاه می دارد.
پس چه خوب است كه ضیافت شب یلدا را با همان آداب و رسوم زيباى ايرانى، در كنار خانواده و يا ديگر افرادى كه حقيقتاً دوستشان داريم، با سادگى و عشق برگزار كنيم…
در روزگارى كه ديد و بازديد هاى با صفاى گذشته، جايشان را به دوستى هاى مجازى داده اند، دمى را كنار رفيقى همدل بودن و شبى را در فضاى حقيقى مهر و دوستى سپرى كردن، گرمابخش دل و روح و جان و روانمان خواهد بود.
بياييد در كنار همدلانمان انار محبت دانه كنيم و سرخى عشق و عاطفه را نثار کاسه هاى لبریز از شوقمان نماييم… و به ياد آوريم شب مهربانى را كه داغى نگاه هاى زیباى بزرگ ترها در چشمان کودکانه مان اوج مى گرفتند و يك دنيا شور و شوق را در وجودمان به حركت مى انداختند ….
يلدا مجالى است براى تکرار هر آنچه روزگارى سرمشق خوبى هایمان بوده، و امروز بر روى طاقچه عادت هایمان خاك مى خورد …. یلدا بهانه ايست برای دور هم بودن و تمرين مهر ورزى… چرا كه با هم بودن، به هم عشق ورزيدن، و داد و ستد مهر و دوستى، بنياد خوشبختى و اساس زندگى سعادتمندانه است.
پيام يلدا را دريابيم و بدانيم که زندگی آن قدر کوتاه است که حتى یک دقیقه بیشتر با هم بودن را باید جشن گرفت…

اوقات خوش آن بود که با دوست به سر رفت
باقى همه بی‌حاصلی و بی‌خبرى بود

حافظ

dadgar main author

In this article

Join the Conversation